WHtR, ABSI, RFM i Body Fat % — alternatywy dla BMI przy kwalifikacji do operacji bariatrycznych i w chirurgii ogólnej

BMI nadal pozostaje podstawowym wskaźnikiem stosowanym w kwalifikacji do zabiegów, ale w 2026 roku coraz wyraźniej widać jego ograniczenia w ocenie rzeczywistego ryzyka operacyjnego. WHtR, ABSI, RFM i Body Fat % — alternatywy dla BMI przy kwalifikacji do operacji bariatrycznych i w chirurgii ogólnej pozwalają lepiej ocenić rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, otyłość brzuszną oraz skład ciała. To szczególnie ważne u pacjentów, u których masa ciała nie oddaje w pełni zagrożeń związanych ze znieczuleniem, gojeniem ran i powikłaniami pooperacyjnymi.

W ocenie masy ciała i ryzyka zdrowotnego przez lata dominował wskaźnik BMI. Jest prosty, szybki do obliczenia i dobrze znany zarówno pacjentom, jak i lekarzom. Problem polega jednak na tym, że BMI nie pokazuje, gdzie zlokalizowana jest tkanka tłuszczowa, jaka jest proporcja tłuszczu do mięśni ani jak bardzo nadmiar masy ciała wpływa na realne ryzyko powikłań. Z tego powodu w kwalifikacji do operacji bariatrycznych oraz w chirurgii ogólnej coraz częściej bierze się pod uwagę również inne wskaźniki.

Do najważniejszych alternatyw należą WHtR, ABSI, RFM oraz Body Fat %. Każdy z nich opisuje ciało z trochę innej strony. Jeden lepiej pokazuje odkładanie tłuszczu w okolicy brzucha, inny ocenia związek obwodu talii z wysokością ciała, a jeszcze inny próbuje oszacować procentową zawartość tłuszczu w organizmie. W praktyce klinicznej takie dane mogą być bardziej użyteczne niż samo BMI, zwłaszcza gdy chodzi o ocenę ryzyka operacyjnego, powikłań po zabiegu i spodziewanych korzyści z leczenia chirurgicznego.

W chirurgii bariatrycznej precyzyjna ocena pacjenta ma wyjątkowo duże znaczenie. Decyzja o operacji nie dotyczy wyłącznie masy ciała, ale także chorób towarzyszących, wydolności organizmu, rozkładu tkanki tłuszczowej i ryzyka okołooperacyjnego. Podobnie w chirurgii ogólnej: otyłość brzuszna może zwiększać trudność zabiegu, ryzyko zakażenia rany, przepuklin, problemów z gojeniem czy powikłań oddechowych. Dlatego coraz częściej odchodzi się od patrzenia na pacjenta przez pryzmat jednej liczby.

Dlaczego samo BMI bywa niewystarczające

BMI, czyli wskaźnik masy ciała, oblicza się przez podzielenie masy ciała w kilogramach przez wzrost w metrach podniesiony do kwadratu. To narzędzie jest przydatne w badaniach populacyjnych i wstępnej ocenie stanu odżywienia, ale ma istotne ograniczenia. Nie rozróżnia tkanki tłuszczowej od masy mięśniowej, przez co osoba umięśniona może zostać zakwalifikowana jako mająca nadwagę lub otyłość, mimo niskiego poziomu tłuszczu.

Równie ważny jest fakt, że BMI nie pokazuje rozmieszczenia tłuszczu. A to właśnie lokalizacja tkanki tłuszczowej ma duże znaczenie kliniczne. Tłuszcz trzewny, czyli ten odkładający się wokół narządów jamy brzusznej, wiąże się z większym ryzykiem cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, stłuszczenia wątroby, bezdechu sennego i chorób sercowo-naczyniowych. Dwie osoby z tym samym BMI mogą mieć zupełnie inne ryzyko zdrowotne, jeśli jedna ma tłuszcz rozmieszczony głównie na udach i biodrach, a druga w obrębie brzucha.

W kontekście zabiegów chirurgicznych BMI również nie daje pełnego obrazu. Pacjent z umiarkowanie podwyższonym BMI, ale bardzo dużym obwodem talii, może być trudniejszy operacyjnie i obciążony większym ryzykiem niż ktoś z wyższym BMI, lecz mniejszą otyłością brzuszną. Dlatego nowoczesna kwalifikacja do zabiegów coraz częściej uwzględnia dodatkowe pomiary antropometryczne, czyli pomiary ciała wykorzystywane do oceny budowy organizmu.

WHtR – prosty wskaźnik, który pokazuje znaczenie obwodu talii

WHtR to skrót od Waist-to-Height Ratio, czyli stosunku obwodu talii do wzrostu. W praktyce obwód talii dzieli się przez wzrost, przy czym obie wartości muszą być podane w tych samych jednostkach, najczęściej w centymetrach. Jest to wskaźnik łatwy do zastosowania i bardzo przydatny, ponieważ łączy informacje o budowie ciała z oceną otyłości brzusznej.

Największą zaletą WHtR jest to, że lepiej niż BMI wskazuje na nagromadzenie tłuszczu w okolicy brzucha. To ważne, bo otyłość brzuszna jest silnie związana z ryzykiem metabolicznym i chirurgicznym. U pacjenta z dużym obwodem pasa częściej obserwuje się trudności techniczne podczas operacji, ograniczoną widoczność w polu operacyjnym, wyższe ciśnienie śródbrzuszne oraz większe ryzyko powikłań oddechowych po zabiegu.

W wielu opracowaniach za sygnał zwiększonego ryzyka uznaje się WHtR powyżej 0,5. Oznacza to w uproszczeniu, że obwód talii powinien być mniejszy niż połowa wzrostu. Taka zasada jest łatwa do zapamiętania i zrozumiała dla pacjenta. Nie zastępuje ona pełnej diagnostyki, ale może stanowić czytelny punkt wyjścia do rozmowy o ryzyku zdrowotnym i potrzebie dalszej oceny.

W bariatrii WHtR może pomóc lepiej uchwycić tych pacjentów, u których nadmiar tłuszczu trzewnego wiąże się z nasilonymi powikłaniami metabolicznymi, nawet jeśli BMI nie wydaje się skrajnie wysokie. W chirurgii ogólnej wskaźnik ten może mieć znaczenie przy planowaniu operacji jamy brzusznej, leczeniu przepuklin, zabiegach laparoskopowych oraz ocenie ryzyka pooperacyjnego.

Znaczenie WHtR w kwalifikacji do operacji

W procesie kwalifikacji chirurg nie ocenia wyłącznie tego, czy pacjent „spełnia kryterium wagowe”. Interesuje go także przewidywany stopień trudności zabiegu, ryzyko znieczulenia, możliwość wystąpienia zakrzepicy, zaburzeń wentylacji czy powikłań gojenia. WHtR dostarcza praktycznej informacji o tym, jak duży udział ma otyłość centralna, czyli skupiona w obrębie brzucha. To właśnie ten typ otyłości częściej wpływa na przebieg operacji niż sam ciężar ciała.

W przypadku pacjentów z przepuklinami powłok brzusznych, kamicą pęcherzyka żółciowego, chorobami jelita grubego czy planowanymi zabiegami onkologicznymi, obwód talii bywa wskaźnikiem pomocnym przy przewidywaniu trudności technicznych. Może też sugerować potrzebę dokładniejszego przygotowania przedoperacyjnego, na przykład optymalizacji oddychania, redukcji masy ciała lub ścisłej kontroli glikemii.

ABSI – wskaźnik, który łączy talię z masą i wzrostem

ABSI, czyli A Body Shape Index, to bardziej zaawansowany wskaźnik, który uwzględnia obwód talii, wzrost i BMI. Jego celem jest lepsze uchwycenie tego, na ile obwód pasa jest nieproporcjonalnie duży w stosunku do reszty sylwetki. Mówiąc prościej, ABSI ma pomóc odpowiedzieć na pytanie, czy dana osoba ma szczególnie niekorzystny kształt ciała pod względem ryzyka zdrowotnego.

W przeciwieństwie do prostego BMI, ABSI próbuje oddzielić wpływ samej masy ciała od wpływu budowy ciała. To ważne, ponieważ osoby o podobnym BMI mogą znacząco różnić się obwodem talii. Wyższy ABSI bywa kojarzony z wyższym ryzykiem zgonu, powikłań metabolicznych i niekorzystnych następstw otyłości brzusznej. Chociaż wskaźnik ten jest mniej intuicyjny dla pacjenta niż BMI czy WHtR, dla klinicysty może być cennym uzupełnieniem oceny.

ABSI nie jest jeszcze tak rozpowszechniony w codziennej praktyce jak BMI, ale zyskuje znaczenie tam, gdzie potrzebna jest bardziej precyzyjna stratyfikacja ryzyka. Stratyfikacja ryzyka oznacza podział pacjentów na grupy o różnym prawdopodobieństwie wystąpienia powikłań lub innych zdarzeń zdrowotnych. W chirurgii to szczególnie przydatne, ponieważ pozwala lepiej przygotować zabieg i opiekę pooperacyjną.

ABSI a chirurgia bariatryczna i ogólna

W chirurgii bariatrycznej ABSI może stanowić dodatkowy element oceny pacjenta, zwłaszcza gdy obraz kliniczny nie jest oczywisty. Przykładowo pacjent z umiarkowanie podwyższonym BMI, ale bardzo niekorzystnym profilem metabolicznym i dużym obwodem talii, może wymagać bardziej zdecydowanego podejścia terapeutycznego. ABSI może wtedy lepiej odzwierciedlać faktyczne obciążenie organizmu niż sama masa ciała.

W chirurgii ogólnej wskaźnik ten może być interesujący przy analizie ryzyka zabiegowego u osób z chorobami przewlekłymi, szczególnie wtedy, gdy lekarz chce wyjść poza klasyczne kryteria otyłości. Choć ABSI nie jest samodzielną podstawą do decyzji operacyjnych, może wspierać ocenę całościowego ryzyka i pomóc w rozmowie o konieczności przygotowania przedoperacyjnego.

RFM – Relative Fat Mass jako prostsza alternatywa oceny tłuszczu

RFM, czyli Relative Fat Mass, to wskaźnik opracowany po to, by lepiej niż BMI oszacować ilość tkanki tłuszczowej w organizmie. Do jego obliczenia wykorzystuje się wzrost i obwód talii, z uwzględnieniem płci. Dzięki temu RFM może lepiej odzwierciedlać rzeczywisty poziom otłuszczenia niż wskaźnik oparty wyłącznie na masie i wzroście.

Zaletą RFM jest jego praktyczność. Nie wymaga specjalistycznego sprzętu, a jedynie dokładnego pomiaru obwodu talii i wzrostu. To czyni go użytecznym narzędziem zarówno w gabinecie lekarskim, jak i podczas monitorowania zmian masy ciała przed i po operacji. Dla pacjenta jest to często bardziej zrozumiałe niż abstrakcyjne liczby BMI, ponieważ odwołuje się bezpośrednio do ilości tłuszczu, a nie tylko do relacji masy do wzrostu.

RFM może być szczególnie pomocny u osób, u których BMI zaniża lub zawyża rzeczywiste ryzyko. Dotyczy to między innymi pacjentów starszych, osób z mniejszą masą mięśniową, a także tych, którzy mimo pozornie „umiarkowanego” BMI mają duży obwód brzucha. W praktyce klinicznej może to prowadzić do wcześniejszego wykrycia osób wymagających szerszej diagnostyki i intensywniejszego leczenia.

Jak RFM może pomóc przed zabiegiem

Przed operacją ważne jest nie tylko rozpoznanie otyłości, ale również oszacowanie, jaki rodzaj tkanki przeważa w organizmie i jak może on wpływać na przebieg leczenia. RFM może lepiej pokazać, że problemem jest realny nadmiar tłuszczu, a nie na przykład duża masa mięśniowa lub obrzęki. To ma znaczenie przy planowaniu redukcji masy ciała, ocenie skuteczności przygotowania do zabiegu oraz przewidywaniu korzyści metabolicznych po operacji bariatrycznej.

W chirurgii ogólnej RFM może wspierać ocenę pacjentów kierowanych do planowych operacji, zwłaszcza gdy istnieje podejrzenie, że zwiększone ryzyko wynika z otyłości trzewnej. Może to dotyczyć chociażby zabiegów w obrębie jamy brzusznej, gdzie ilość tłuszczu w tej okolicy wpływa zarówno na technikę operacyjną, jak i na gojenie po zabiegu.

Body Fat % – procent tkanki tłuszczowej jako bardziej biologiczna miara

Body Fat %, czyli procent tkanki tłuszczowej, określa jaki udział całkowitej masy ciała stanowi tłuszcz. To jedna z najbardziej intuicyjnych miar, bo mówi wprost o składzie ciała. Jeśli ktoś waży 100 kilogramów i ma 35% tkanki tłuszczowej, oznacza to, że około 35 kilogramów tej masy stanowi tłuszcz. Takie podejście jest znacznie bliższe biologii organizmu niż klasyczne BMI.

Procent tkanki tłuszczowej można oceniać różnymi metodami. Najprostsze obejmują analizę składu ciała przy użyciu wagi z bioimpedancją, czyli urządzenia przepuszczającego przez ciało bardzo słaby prąd i szacującego udział tłuszczu oraz masy beztłuszczowej. Dokładniejsze metody to między innymi DEXA, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny, ale nie stosuje się ich rutynowo u każdego pacjenta ze względu na koszty i dostępność.

W kontekście kwalifikacji do zabiegów Body Fat % może być przydatny szczególnie wtedy, gdy trzeba odróżnić pacjentów z dużą masą mięśniową od osób z rzeczywistym nadmiarem tłuszczu, a także u chorych starszych. U seniorów zdarza się, że BMI nie wydaje się bardzo wysokie, ale procent tłuszczu jest znaczny, a masa mięśniowa niska. Taki stan zwiększa ryzyko osłabienia, gorszej regeneracji i powikłań pooperacyjnych.

Sarkopenia i otyłość sarkopeniczna – ważny problem przed operacją

Przy omawianiu Body Fat % warto wyjaśnić pojęcie sarkopenii. Jest to utrata masy i siły mięśni, która może rozwijać się z wiekiem, w przebiegu chorób przewlekłych lub przy małej aktywności fizycznej. Jeśli u pacjenta jednocześnie występuje wysoki poziom tkanki tłuszczowej i niski poziom mięśni, mówimy o otyłości sarkopenicznej. Taki pacjent może wyglądać „mniej otyle” niż wynikałoby to z ryzyka biologicznego.

Otyłość sarkopeniczna ma duże znaczenie w chirurgii, ponieważ łączy dwa problemy: nadmiar tłuszczu oraz niedobór rezerw mięśniowych potrzebnych do rekonwalescencji. Pacjenci z tym profilem mogą gorzej znosić zabieg, wolniej wracać do sprawności, częściej mieć trudności z gojeniem i wymagać bardziej intensywnego wsparcia żywieniowego. Właśnie dlatego ocena procentu tłuszczu i składu ciała staje się coraz cenniejsza.

Który wskaźnik najlepiej sprawdza się przy kwalifikacji do operacji bariatrycznych

Nie ma jednego idealnego wskaźnika, który całkowicie zastąpi BMI. W praktyce najlepsze rezultaty daje łączenie kilku metod oceny. BMI nadal pozostaje punktem wyjścia, ponieważ jest osadzony w obowiązujących zaleceniach i kryteriach kwalifikacji. Jednak coraz większą wartość ma uzupełnianie go o obwód talii, WHtR, ocenę procentu tkanki tłuszczowej oraz analizę chorób towarzyszących.

W kwalifikacji do operacji bariatrycznej ważne są nie tylko liczby, ale też cały obraz kliniczny. Pacjent z cukrzycą typu 2, bezdechem sennym, nadciśnieniem i dużą otyłością brzuszną może odnieść bardzo duże korzyści z leczenia chirurgicznego, nawet jeśli jego BMI jest tylko nieznacznie poniżej klasycznych progów rozpatrywanych w dawnych schematach. Z kolei pacjent z wysokim BMI, ale bez wyraźnych zaburzeń metabolicznych, może wymagać innej rozmowy o ryzyku i oczekiwanych efektach.

Nowoczesna medycyna coraz mocniej odchodzi od prostego myślenia: „im wyższe BMI, tym większy problem”. Znacznie bardziej użyteczne jest pytanie: jaki jest realny wpływ nadmiaru tkanki tłuszczowej na zdrowie, funkcjonowanie i bezpieczeństwo operacji. W tym właśnie pomagają wskaźniki takie jak WHtR, ABSI, RFM i Body Fat %.

Znaczenie tych wskaźników w chirurgii ogólnej

Choć temat najczęściej kojarzy się z bariatrią, alternatywy dla BMI są ważne również w chirurgii ogólnej. Otyłość brzuszna może wpływać na praktycznie każdy etap leczenia: od znieczulenia, przez technikę operacji, po rekonwalescencję. U pacjentów z dużym nagromadzeniem tłuszczu w jamie brzusznej częściej występują trudności z intubacją, wentylacją mechaniczną, mobilizacją po zabiegu oraz prawidłowym gojeniem ran.

W zabiegach takich jak operacje przepuklin, pęcherzyka żółciowego, jelita grubego czy zabiegi onkologiczne, rozmieszczenie tłuszczu może być równie ważne jak jego całkowita ilość. To oznacza, że dwa pozornie podobne przypadki według BMI mogą znacząco różnić się stopniem trudności technicznej i ryzykiem pooperacyjnym. Dodatkowe wskaźniki pomagają więc lepiej planować leczenie.

Ma to również znaczenie organizacyjne. Jeśli pacjent jest obciążony dużym ryzykiem związanym z otyłością trzewną, zespół może wcześniej zaplanować odpowiednie przygotowanie anestezjologiczne, profilaktykę przeciwzakrzepową, wsparcie dietetyczne, rehabilitację oddechową oraz bardziej intensywną opiekę po zabiegu. Takie podejście zwiększa bezpieczeństwo i poprawia wyniki leczenia.

Jak wygląda praktyczna ocena pacjenta przed operacją

W codziennej praktyce kwalifikacja do operacji nie opiera się na jednym wzorze. Lekarz bierze pod uwagę wywiad medyczny, choroby towarzyszące, wyniki badań laboratoryjnych, badanie fizykalne, ocenę wydolności oddechowej i krążeniowej, a także parametry antropometryczne. Właśnie do tej grupy należą BMI, obwód talii, WHtR, ABSI, RFM i ocena Body Fat %.

Największą wartość mają te wskaźniki wtedy, gdy są interpretowane razem. Sam wynik nie powinien być oceniany w oderwaniu od stanu pacjenta. Wysoki WHtR u osoby z cukrzycą, stłuszczeniem wątroby i bezdechem sennym oznacza coś więcej niż ten sam wynik u osoby aktywnej, bez obciążeń i z prawidłowymi badaniami. Liczby pomagają, ale nie zastępują myślenia klinicznego.

Coraz większe znaczenie ma także przygotowanie przedoperacyjne, określane czasem jako prehabilitacja. Obejmuje ono działania podejmowane przed zabiegiem w celu zmniejszenia ryzyka i poprawy regeneracji. Może to być redukcja masy ciała, poprawa kontroli cukrzycy, leczenie niedoborów żywieniowych, trening oddechowy, zwiększenie aktywności fizycznej i praca nad jakością snu. Dodatkowe wskaźniki budowy ciała pomagają ustalić, które elementy są najważniejsze dla konkretnego pacjenta.

Dlaczego przyszłość należy do bardziej precyzyjnej oceny niż samo BMI

Współczesna chirurgia staje się coraz bardziej spersonalizowana, czyli dopasowana do rzeczywistych cech pacjenta. To podejście wymaga narzędzi, które pokazują więcej niż tylko wagę i wzrost. WHtR, ABSI, RFM i Body Fat % wpisują się w ten kierunek, ponieważ pozwalają lepiej ocenić ryzyko metaboliczne, operacyjne i rekonwalescencyjne.

BMI nie zniknie z medycyny, ponieważ jest proste i dobrze ugruntowane. Coraz wyraźniej widać jednak, że nie powinno być jedynym kryterium oceny. Szczególnie w bariatrii i chirurgii ogólnej, gdzie liczy się nie tylko masa ciała, ale też rozmieszczenie tłuszczu, skład ciała i wpływ otyłości na funkcjonowanie organizmu, dodatkowe wskaźniki mogą poprawić trafność decyzji klinicznych.

Dla pacjenta oznacza to bardziej sprawiedliwą i dokładną ocenę. Zamiast sprowadzenia całego problemu do jednej liczby, możliwe staje się spojrzenie na zdrowie szerzej: przez pryzmat ryzyka sercowo-metabolicznego, jakości oddychania, siły mięśniowej, stanu odżywienia i bezpieczeństwa operacji. To właśnie takie podejście daje największą szansę na dobre wyniki leczenia.

Osoby zainteresowane nowoczesnym podejściem do kwalifikacji chirurgicznej, leczenia otyłości i oceny ryzyka okołooperacyjnego mogą więcej przeczytać na stronie drkatkowski.pl, gdzie zagadnienia związane z chirurgią i przygotowaniem do zabiegu są przedstawiane w przystępny sposób.