Przepuklina brzuszna - objawy i leczenie

Przepuklina brzuszna to nieprawidłowe uwypuklenie zawartości jamy brzusznej przez osłabione miejsce lub ubytek w powłokach jamy brzusznej. Najczęściej mamy do czynienia z sytuacją, w której przez tak zwane wrota przepukliny na zewnątrz wydostaje się worek przepuklinowy, zawierający narządy jamy brzusznej lub fragmenty tkanki tłuszczowej, a nierzadko również jelito.

Schorzenie to stanowi jeden z najczęstszych problemów, z którymi na co dzień mierzy się chirurgia ogólna. Warto zaznaczyć, że przepuklina brzuszna nigdy nie ulega samoczynnemu wyleczeniu, a z biegiem czasu jej rozmiary mogą się powiększać, prowadząc do niebezpiecznych dla zdrowia i życia konsekwencji. Dlatego też każdy zauważony problem w obrębie powłok brzusznych powinien być skonsultowany przez wykwalifikowanego specjalistę. Współczesna medycyna oferuje różnorodne sposoby leczenia przepuklin brzusznych, a odpowiednio wczesna interwencja chirurgiczna pozwala na szybki powrót pacjenta do pełnej sprawności.

Spis treści

Rodzaje przepuklin brzusznych

W medycynie wyróżnia się różne rodzaje przepuklin brzusznych, które klasyfikuje się przede wszystkim na podstawie ich lokalizacji na ścianie brzucha. Do najpowszechniejszych typów należą:

Przepuklina pachwinowa – jest to najczęściej występujący rodzaj, który dotyka głównie mężczyzn. W tym przypadku worek przepuklinowy uwypukla się w okolicy pachwiny, a narządy mogą przemieszczać się aż do moszny. Choć często mówi się o niej jako o osobnej jednostce, to anatomicznie przepuklina pachwinowa należy do grupy przepuklin dotyczących jamy brzusznej.
Przepuklina pępkowa – lokalizuje się w okolicy pępka, gdzie powłoka brzuszna jest naturalnie osłabiona. Bardzo często diagnozowana jest przepuklina brzuszna u dziecka, zwłaszcza u niemowląt, ale występuje również u osób dorosłych (najczęściej u kobiet w ciąży oraz osób otyłych).
Przepuklina pooperacyjna – rozwija się w miejscu, w którym znajduje się blizna po wcześniejszym zabiegu chirurgicznym. Osłabienie powłok brzusznych w wyniku nacięcia sprawia, że jest to miejsce podatne na powstanie przepukliny.
Przepuklina w kresie białej – umiejscawia się na środkowej linii brzucha, pomiędzy mięśniami prostymi. Najczęściej dotyczy splotu włókien kolagenowych łączących mięśnie brzucha. Przepuklina kresy białej objawia się charakterystycznym guzkiem wyczuwalnym między mostkiem a pępkiem.

Objawy i diagnoza przepukliny brzusznej

Pierwsze objawy przepukliny brzusznej mogą być subtelne i łatwe do przeoczenia, jednak wraz z upływem czasu, rozwój przepukliny staje się zauważalny dla pacjenta. Podstawowym i najbardziej charakterystycznym sygnałem jest miękkie uwypuklenie na ścianie jamy brzusznej, które staje się bardziej widoczne podczas stania, kaszlu czy śmiechu, a zwykle zmniejsza się lub znika w pozycji leżącej.

Inne niepokojące objawy to między innymi:

uczucie ciągnięcia, ciężkości lub dyskomfortu w obrębie jamy brzusznej,
dolegliwości bólowe w miejscu, w którym uwypukliła się tkanka, nasilające się podczas dźwigania lub dłuższego stania,
zaburzenia trawienne, a czasami przewlekłe zaparcia.

Aby potwierdzić diagnozę, lekarz przeprowadza wywiad medyczny oraz badanie fizykalne. Badanie to polega na ocenie wielkości przepukliny w różnych pozycjach ciała pacjenta, a także zbadaniu wrot przepukliny. Jeśli sytuacja wymaga dokładniejszego obrazowania (szczególnie u osób z dużą warstwą tkanki tłuszczowej lub gdy przepuklina jest mała), specjalista może zlecić USG jamy brzusznej. Ultrasonografia pozwala precyzyjnie ocenić struktury powłok brzusznych, zlokalizować ubytek oraz określić, jaka zawartość jamy brzusznej znajduje się w worku przepuklinowym. Czasami przy bardzo dużych przepuklinach rozszerza się diagnostykę i tomografię jamy brzusznej i miednicy.

Przyczyny powstawania

Przyczyny powstawania przepuklin są złożone i zwykle stanowią połączenie kilku czynników. Do ważniejszych z nich zaliczamy – wrodzone lub nabyte osłabienia mięśni i powięzi oraz nagłe lub przewlekłe wzrosty ciśnienia w jamie brzusznej.

Do czynników osłabiających mięśnie brzucha i zwiększających ryzyko powstawania przepukliny zalicza się:

procesy starzenia się organizmu (tkanka łączna traci swoją elastyczność),
urazy brzucha oraz przebyte wcześniej operacje chirurgiczne (tworzy się osłabiona blizna),
uwarunkowania genetyczne oraz wrodzone defekty w budowie kolagenu,
wielokrotne ciąże, które mocno rozciągają powłoki brzuszne, osłabiając m.in. struktury mięśni prostych brzucha.

Z kolei czynniki powodujące zwiększenie ciśnienia w jamie brzusznej to przede wszystkim:

podnoszenie ciężkich przedmiotów i praca fizyczna wymagająca dużego wysiłku fizycznego,
przewlekły kaszel (np. w przebiegu astmy, przewlekłej obturacyjnej choroby płuc lub u wieloletnich palaczy),
trudności z wypróżnianiem się, zaparcia oraz problemy z oddawaniem moczu (np. przy przeroście prostaty),
otyłość, która stale obciąża ściany jamy brzusznej.

Metody leczenia

Jedyną skuteczną drogą do wyeliminowania tego problemu jest chirurgia. Niestety, leczenie przepukliny brzusznej nie może opierać się na farmakoterapii czy ćwiczeniach fizycznych – te mogą czasami pogorszyć stan pacjenta poprzez dodatkowy wzrost ciśnienia w jamie brzusznej. Leczenie przepuklin polega na mechanicznym odprowadzeniu zawartości worka przepuklinowego z powrotem do jamy brzusznej oraz wzmocnieniu osłabionego miejsca, aby zapobiec nawrotom.

Wyróżnia się dwa główne podejścia – leczenie operacyjne metodą otwartą oraz chirurgię małoinwazyjną (laparoskopową). Operacja przepukliny metodą otwartą (tradycyjną) polega na wykonaniu większego nacięcia skóry, bezpośrednim odsłonięciu wrót przepukliny i odprowadzeniu narządów. Następnie chirurg wzmacnia powłoki brzuszne. Współcześnie odchodzi się od zszywania samych tkanek pod napięciem na rzecz technik beznapięciowych. W tym celu używana jest specjalna syntetyczna siatka przepuklinowa, która stanowi rusztowanie dla zrastających się tkanek, zamyka ubytek i drastycznie zmniejsza ryzyko nawrotów przepukliny.

Wybór odpowiedniej techniki leczenia zawsze zależy od wielkości przepukliny, jej rodzaju, wieku pacjenta oraz ewentualnych chorób współistniejących. Niezależnie od wybranej techniki, głównym celem zabiegu jest przywrócenie prawidłowej anatomii ścianie brzucha.

Operacja metodą laparoskopową

Laparoskopowa operacja przepukliny brzusznej to nowoczesny standard, który cieszy się ogromnym uznaniem w chirurgii ogólnej. W przeciwieństwie do metody otwartej, ten zabieg operacyjny nie wymaga rozległego cięcia powłok brzusznych. Zamiast tego chirurg wykonuje kilka małych nacięć (5mm lub 10mm). Przez jedno z nich do wnętrza jamy brzusznej wprowadzany jest tor wizyjny – urządzenie wyposażone w kamerę o wysokiej rozdzielczości, które przesyła obraz na monitor. Pozostałe nacięcia służą do wprowadzenia precyzyjnych narzędzi chirurgicznych.

Podobnie jak w chirurgii otwartej, operacja metodą laparoskopową wymaga użycia materiałów wzmacniających. Od wewnątrz, na ubytek w ścianie jamy brzusznej, zakładana jest specjalistyczna siatka. Jest to metoda beznapięciowa. Tego typu leczenie przepukliny brzusznej ma szereg zalet dla pacjenta:

znacznie mniejsze dolegliwości bólowe w okresie pooperacyjnym,
krótszy czas pobytu w szpitalu (często pacjent wraca do domu w ciągu 24 godzin),
doskonały efekt kosmetyczny – mniejsza, ledwo widoczna blizna,
mniejsze ryzyko zakażenia rany,
szybsza rekonwalescencja po operacji i sprawniejszy powrót do codziennych aktywności zawodowych.

Laparoskopowy sposób operowania jest często rekomendowany w przypadku przepuklin nawrotowych, gdy przepuklina brzuszna pachwinowa występuje obustronnie, a także u pacjentów aktywnych fizycznie, którym zależy na szybszym powrocie do treningów.

Przygotowanie do zabiegu

Odpowiednie przygotowanie pacjenta do zabiegu ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa oraz ostatecznego sukcesu, jakim ma być skuteczne leczenie przepuklin. Zanim przeprowadzona zostanie operacja przepukliny brzusznej, konieczne jest odbycie wizyty kwalifikacyjnej. To podczas niej lekarz chirurg szczegółowo omawia z pacjentem plan działania, wybiera odpowiednią technikę i zleca niezbędne badania diagnostyczne.

W ramach przygotowań do interwencji chirurgicznej pacjent zazwyczaj musi wykonać:

Podstawowe badania krwi i moczu – w tym morfologię, parametry układu krzepnięcia (INR i APTT), poziom elektrolitów, kreatyninę, panel wirusologiczny antygen HBs, przeciwciała anty-HCV i HIV.
Badania obrazowe i wydolnościowe – często przed zabiegiem weryfikuje się stan powłok poprzez ponowne USG jamy brzusznej, a u pacjentów obciążonych kardiologicznie lub po 40. roku życia zaleca się wykonanie badania EKG. W razie wątpliwości rozszerza się diagnostykę o USG serca oraz RTG klatki piersiowej.
Konsultację anestezjologiczną – operacja przepukliny wymaga podania odpowiedniego znieczulenia (najczęściej ogólnego lub podpajęczynówkowego), dlatego anestezjolog musi wykluczyć ewentualne przeciwwskazania.

Oprócz badań, chirurgia wymaga od pacjenta pewnych zmian w codziennych nawykach. Jeśli chory na co dzień zażywa leki rozrzedzające krew (przeciwzakrzepowe), konieczna będzie ich czasowa modyfikacja pod ścisłą kontrolą lekarza prowadzącego leczenie przeciwkrzepliwe. Niezwykle ważne jest również rzucenie lub przynajmniej mocne ograniczenie palenia papierosów na kilka tygodni przed operacją. Kaszel palacza bezpośrednio po zabiegu mógłby doprowadzić do nagłego wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej i osłabić świeże szwy lub wpłynąć na przemieszczenie się wszczepionej siatki, a samo palenie znacznie spowalnia proces gojenia się ran. Bezpośrednio w dniu zabiegu, najczęściej na 6 do 8 godzin przed planowaną operacją, pacjent musi bezwzględnie pozostać na czczo – nie należy spożywać żadnych pokarmów ani pić płynów.

Rekonwalescencja po operacji przepukliny brzusznej

Prawidłowa rekonwalescencja po zabiegu jest równie ważna co sama operacja przepukliny. To w dużej mierze od zdyscyplinowania pacjenta zależy ostateczny sukces leczenia. Bezpośrednio po zabiegu chory może odczuwać łagodny do umiarkowanego ból w operowanej okolicy, który skutecznie łagodzi się standardowymi lekami przeciwbólowymi.

W pierwszych tygodniach pooperacyjnych pacjent musi rygorystycznie unikać podnoszenia ciężarów oraz nagłych ruchów, które mogłyby spowodować przemieszczenie wszczepionej siatki lub nadmierne napinanie się mięśni. Wzrost ciśnienia w jamie brzusznej, spowodowany choćby silnym kaszlem czy parciem, jest bardzo niewskazany. Z tego powodu ważne jest zapobieganie zaparciom poprzez odpowiednią dietę bogatą w błonnik, dbanie o prawidłowe nawodnienie organizmu, a w razie przeziębienia – stosowanie leków przeciwkaszlowych.

Większość pacjentów jest w stanie powrócić do lekkiej pracy biurowej w ciągu tygodnia lub dwóch od zabiegu (szczególnie po zastosowaniu techniki laparoskopowej). Całkowite zrośnięcie się siatki z powłokami i pełne wzmocnienie ściany jamy brzusznej może jednak trwać kilka miesięcy, dlatego powrót do intensywnego wysiłku fizycznego powinien zawsze odbywać się za zgodą lekarza prowadzącego.

Powikłania nieleczonej przepukliny

Zbyt długie odwlekanie wizyty u chirurga może być niezwykle niebezpieczne. Powikłania nieleczonej przepukliny brzusznej stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta. Najpoważniejszym z nich jest uwięźnięcie przepukliny. Dochodzi do niego w momencie, gdy tkanki (najczęściej fragment sieci większej lub jelito), które przemieściły się przez wrota przepuklinowe, zablokują się w worku przepuklinowym i nie dają się odprowadzić z powrotem do brzucha.

Objawy uwięźnięcia to między innymi: nagły, bardzo silny ból brzucha, twarde, napięte i bolesne uwypuklenie (przepuklina staje się niemożliwa do odprowadzenia), zaczerwienienie i ocieplenie skóry w okolicy pępka czy pachwiny, a także nudności, wymioty i wzdęcia.

Gdy fragment jelita utknie, może dojść do uciśnięcia naczyń krwionośnych, co prowadzi do niedokrwienia. Skutkiem tego może być martwica (obumarcie) zablokowanego odcinka jelita. Ponadto samo uwięźnięcie może doprowadzić do rozwoju bardzo groźnego stanu, jakim jest mechaniczna niedrożność przewodu pokarmowego. Uwięźnięta przepuklina wymaga pilnego działania, najczęściej w trybie ostrodyżurowym przeprowadzona jest operacja przepukliny brzusznej. Operacja ratująca życie w warunkach uwięźnięcia jest znacznie bardziej obciążająca dla organizmu, wiąże się ze zdecydowanie wyższym odsetkiem powikłań i dłuższą rekonwalescencją, dlatego warto rozważyć planowe leczenie przepuklin w początkowym etapie ich rozwoju.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Jaka z metod leczenia przepukliny brzusznej jest obecnie najbardziej rekomendowana w chirurgii?

Współczesna chirurgia skłania się ku metodom małoinwazyjnym. W związku z tym, operacja przepukliny metodą laparoskopową z użyciem beznapięciowej siatki syntetycznej uznawana jest za złoty standard leczenia w przypadku wielu pacjentów. Zapewnia ona najmniejsze ryzyko powikłań infekcyjnych ran, znikome dolegliwości bólowe oraz krótki czas hospitalizacji. Ostateczną decyzję zawsze podejmuje wykwalifikowany chirurg na podstawie dokładnej analizy przypadku pacjenta.

Czy przepuklina brzuszna jest groźna?

Tak, przepuklina brzuszna to schorzenie, które nie powinno być lekceważone. O ile początkowe stadia z małym uwypukleniem mogą powodować jedynie drobny dyskomfort, to postępujący rozwój przepukliny zawsze zwiększa prawdopodobieństwo niebezpiecznych zdarzeń.

Czy przepuklina brzuszna może nawrócić po operacji?

Choć współczesne metody leczenia, szczególnie z użyciem nowoczesnych, wytrzymałych siatek, charakteryzują się wysoką skutecznością, całkowite ryzyko nawrotów nigdy nie wynosi zero. Prawdopodobieństwo, że choroba powróci, szacuje się na kilka procent. Ryzyko to rośnie w przypadku niedostosowania się pacjenta do zaleceń pooperacyjnych (np. przedwczesny powrót do dźwigania dużych ciężarów), w przypadku infekcji miejsca operowanego, u pacjentów chorujących na otyłość olbrzymią, a także u osób przewlekle kaszlących.

Czego nie wolno robić przy przepuklinie brzusznej?

Przede wszystkim pacjent ze zdiagnozowaną, jeszcze nie zoperowaną przepukliną, powinien bezwzględnie unikać wszelkiego wysiłku fizycznego polegającego jakimkolwiek dźwiganiu. Należy dbać o unikanie wzrostu ciśnienia w jamie brzusznej. Wskazane jest leczenie nawyków powodujących przewlekłe zaparcia, odpowiednia dieta zapobiegająca otyłości i powstrzymanie się od ćwiczeń silnie angażujących mięśnie brzucha. Ponadto zdecydowanie nie wolno samodzielnie naciskać czy na siłę odprowadzać uwięźniętej przepukliny, gdy pojawiają się nagłe objawy (silny ból, stwardnienie guza, wymioty). W takiej sytuacji niezbędny jest natychmiastowy kontakt z oddziałem ratunkowym. Należy pamiętać, że noszenie pasów przepuklinowych nie leczy problemu, a ich dobór zawsze powinien być uzgodniony ze specjalistą. Wyleczenie oferuje tylko i wyłącznie profesjonalny zabieg operacyjny